Ο ΣΟΦΟΣ, Ο ΟΙΚΙΣΤΗΣ ΚΑΙ Ο ΓΕΩΜΕΤΡΗΣ

Είναι αδύνατον να ερμηνευτεί με την κοινή λογική μια “ασώματη παγκόσμια εξουσία“, τις συνέπειες της οποίας νιώθουμε πλέον όλοι σε κάθε έκφανση της ζωής μας. Τα σχέδια και οι επιδιώξεις της ξεπερνούν τα όρια του ορθού λόγου. Για κάθε υγιώς σκεπτόμενο άνθρωπο παραμένει αδιανόητο πώς αυτό το ασώματο διευθυντήριο —είτε υπό το όνομα της Παγκοσμιοποίησης είτε της Νέας Τάξης Πραγμάτων— σπέρνει συστηματικά τον πόνο στον πλανήτη για περισσότερο από έναν αιώνα, επιστρατεύοντας ως εργαλεία ελέγχου την οικονομική υποδούλωση (χρέος κρατών), την πνευματική φίμωση (πολιτική ορθότητα), την πολιτισμική υποβάθμιση (Woke agenda) και το διαχρονικό “διαίρει και βασίλευε”. Εκεί όπου η συμβατική σκέψη εγκλωβίζεται, η ποίηση λειτουργεί ως η μόνη αναγκαία υπέρβαση. Στηλιτεύει το παράλογο, διαπερνά το σκοτάδι της παγκόσμιας εξουσίας και μας δείχνει τον δρόμο.

Ας εμπιστευτούμε τον λόγο των ποιητών.

Από το «Άξιον Εστί» του Οδυσσέα Ελύτη (συγκεκριμένα από τα Πάθη, Ανάγνωσμα Δεύτερο / Ψαλμός Β΄).

Ήρθαν
ντυμένοι φίλοι
αμέτρητες φορές οι εχθροί μου
το παμπάλαιο χώμα πατώντας
και το χώμα δεν έδεσε ποτέ με τη φτέρνα τους.

Έφεραν το Σοφό, τον Οικιστή, και το Γεωμέτρη,
βίβλους γραμμάτων και αριθμών,
την πάσα υποταγή και δύναμη,
το παμπάλαιο φως εξουσιάζοντας.
Και το φως δεν έδεσε ποτέ με τη σκέπη τους.

Ούτε μέλισσα καν δεν γελάστηκε
το χρυσό ν’ αρχίσει παιχνίδι
ούτε ζέφυρος καν, τις λεύκες να φουσκώσει ποδιές.

Έστησαν και θεμελίωσαν
στις κορφές, στις κοιλάδες, στα πόρτα
πύργους κραταιούς και επαύλεις
ξύλα και άλλα πλεούμενα,
τους νόμους τους θεσπίζοντας
τα καλά και συμφέροντα,
στο παμπάλαιο μέτρο εφαρμόζοντας.
Και το μέτρο δεν…
έδεσε ποτέ με την σκέψη τους.
Ούτε καν ένα χνάρι θεού
στην ψυχή τους σημάδι δεν άφησε
ούτε καν ένα βλέμμα ξωθιάς
τη μιλιά τους δεν είπε να πάρει.

Έφτασαν ντυμένοι «φίλοι»
αμέτρητες φορές οι εχθροί μου
τα παμπάλαια δώρα προσφέροντας.
Και τα δώρα τους άλλα δεν ήτανε
παρά μόνο σίδερο και φωτιά.
Στ’ ανοιχτά που καρτέραγαν δάχτυλα
μόνο όπλα και σίδερο και φωτιά.

Γράφτηκε, το 1959, με νωπές τις μνήμες της γερμανικής Κατοχής και των ιστορικών περιπετειών του ελληνισμού. Η οικουμενικότητα της ποίησης του Ελύτη επιτρέπει μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, σύγχρονη ανάγνωση υπό το πρίσμα της παγκοσμιοποίησης, της πολιτισμικής ομογενοποίησης και του τεχνοκρατικού επεκτατισμού. Να μην ξεχνά ο αναγνώστης ότι το Παγκόσμιο χρέος από 300–350 δισ. δολάρια το 1938 εκτοξέυτηκε το 1946–1947 (μετά τον Β΄ ΠΠ) σε ποσό πάνω από πάνω από 1 τρισ. δολάρια με μεγάλο μέρος του χρέους να έχει ως πιστωτές δομές της ασώματης εξουσίας. Βέβαια “Χρέος” ανάλογα με την δομή του σημαίνει για πολλά κράτη και σίγουρα για την Ελλάδα, οικονομικό και γεωπολιτικό έλεγχο.

«…το παμπάλαιο χώμα πατώντας / και το χώμα δεν έδεσε ποτέ με τη φτέρνα τους.»

Ο Ελύτης αναφέρεται στους ιστορικούς κατακτητές της Ελλάδας, οι οποίοι, παρά τη στρατιωτική τους ισχύ, παρέμειναν ξένοι προς την ιδιοσυγκρασία, την ιστορία και την πνευματικότητα του τόπου. Το «χώμα» συμβολίζει την τοπική ταυτότητα, τις ρίζες, την παράδοση και την ιδιαιτερότητα ενός λαού.

Ήρθαν
ντυμένοι φίλοι

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, οι «εχθροί ντυμένοι φίλοι» μπορούν να ερμηνευθούν ως οι δυνάμεις της παγκόσμιας αγοράς και του καταναλωτισμού, που επιχειρούν να ισοπεδώσουν τις τοπικές κουλτούρες. Ο στίχος γίνεται ένα μανιφέστο ελπίδας, η βαθιά, αυθεντική ταυτότητα ενός τόπου έχει αντιστάσεις και «δεν δένει» με τα εισαγόμενα, τεχνητά μοντέλα ζωής.

«Έφεραν το Σοφό, τον Οικιστή, και το Γεωμέτρη… Και το φως δεν έδεσε ποτέ με τη σκέπη τους.»

Οι κατακτητές έρχονται προτάσσοντας μια δήθεν «ανώτερη» οργάνωση, τη λογική, τους αριθμούς και τους νόμους για να επιβάλουν την υποταγή. Θυμίζει έντονα την “Τρόϊκα”. Στην Ελλάδα και άλλες χώρες της Ευρωζώνης, καθιερώθηκε για να περιγράψει τους τρεις θεσμούς που επέβλεπαν τα προγράμματα οικονομικής στήριξης (μνημόνια): την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ). Εδώ φωτογραφίζεται η απόλυτη κυριαρχία του τεχνοκρατικού και γραφειοκρατικού μοντέλου της παγκοσμιοποίησης. Ο «Σοφός, ο Οικιστής και ο Γεωμέτρης» είναι οι σύγχρονοι διεθνείς αναλυτές, οι αγορές και οι δείκτες της οικονομίας που προσπαθούν να μετατρέψουν τις ανθρώπινες κοινωνίες σε απλά μαθηματικά μεγέθη («βίβλους γραμμάτων και αριθμών»). Όμως, η ποίηση του Ελύτη υπενθυμίζει ότι το «παμπάλαιο φως» —η ανθρώπινη πνευματικότητα, η ελευθερία και η ανάγκη για μεταφυσικό νόημα— δεν μπορεί να φυλακιστεί κάτω από τη «σκέπη» του στείρου ορθολογισμού.

«…τα καλά και συμφέροντα, στο παμπάλαιο μέτρο εφαρμόζοντας. / Και το μέτρο δεν… έδεσε ποτέ με την σκέψη τους.» «Ούτε μέλισσα καν δεν γελάστηκε…»

Η ελληνική φύση (η μέλισσα, ο ζέφυρος) και η ελληνική κλασική έννοια του «μέτρου» (της αρμονίας) απορρίπτουν τους ξένους, καθώς οι σκοποί τους είναι ιδιοτελείς. Η παγκοσμιοποίηση κινείται με γνώμονα το κέρδος και τη χρησιμοθηρία («τα καλά και συμφέροντα»). Αυτή η λογική της αλόγιστης ανάπτυξης έρχεται σε ευθεία σύγκρουση με το «μέτρο» της βιώσιμης ύπαρξης και τον σεβασμό προς το περιβάλλον. Η φύση αντιδρά. Η «μέλισσα» που δεν γελιέται συμβολίζει την ίδια τη φυσική νομοτέλεια που αρνείται να υποταχθεί στην τεχνητή, παγκοσμιοποιημένη πραγματικότητα η οποία στερείται «ψυχής» και «σημαδιού θεού».

«Έφτασαν ντυμένοι “φίλοι” … τα παμπάλαια δώρα προσφέροντας. / Και τα δώρα τους άλλα δεν ήτανε παρά μόνο σίδερο και φωτιά.»

Το προσωπείο της φιλίας και της διπλωματίας των ισχυρών, πίσω από το οποίο κρύβεται πάντα η βία των όπλων. Είναι ίσως το πιο επίκαιρο κομμάτι. Στον σύγχρονο κόσμο, οι οικονομικές και γεωπολιτικές παρεμβάσεις των υπερδυνάμεων ή των πολυεθνικών οργανισμών παρουσιάζονται συχνά ως «δώρα»: ως «εκσυγχρονισμός», «οικονομική βοήθεια», «ανάπτυξη» ή «διάχυση της δημοκρατίας». Ο Ελύτης αποκαλύπτει την υποκρισία αυτής της «συμμαχίας». Πίσω από την παγκοσμιοποιημένη βιτρίνα της συνεργασίας, όταν διακυβεύονται συμφέροντα, το προκάλυμμα πέφτει και απομένει η σκληρή ισχύς: ο οικονομικός εκβιασμός, ο πόλεμος, το «σίδερο και η φωτιά».

Το ποίημα του Ελύτη λειτουργεί σήμερα ως ένα οικουμενικό προσκλητήριο πνευματικής αντίστασης. Απέναντι σε μια παγκοσμιοποίηση που τείνει να μετατρέψει τον πλανήτη σε μια απρόσωπη, ομοιογενή αγορά αριθμών και συμφερόντων. Ο ποιητής αντιτάσσει την ανθεκτικότητα της τοπικής μνήμης, την ιερότητα της φύσης και την άρνηση του ανθρώπου να γίνει απλός υπήκοος ενός παγκόσμιου τεχνοκρατικού συστήματος.

Οι «εχθροί» μπορεί να αλλάζουν προσωπεία ανά τους αιώνες, αλλά η «φτέρνα» τους δεν θα ριζώσει ποτέ στο χώμα των λαών που υπερασπίζονται την ψυχή τους.

Για όσους δύσπιστους και θεωρούν ότι παρερμηνεύσαμε τους στίχους του “Αξιον εστί” παραθέτουμε την απάντηση του Οδυσσέα Ελύτη στο πλαίσιο συνέντευξης που είχε δώσει το 1976, στο ερώτημα «Τι σας ανησυχεί περισσότερο όταν αναλογίζεστε το μέλλον;»

Ήδη, σας το είπα. Είναι η βαρβαρότητα. Τη βλέπω να ‘ρχεται μεταμφιεσμένη, κάτω από άνομες συμμαχίες και προσυμφωνημένες υποδουλώσεις. Δεν θα πρόκειται για τους φούρνους του Χίτλερ ίσως, αλλά για μεθοδευμένη και οιονεί επιστημονική καθυπόταξη του ανθρώπου. Για τον πλήρη εξευτελισμό του. Για την ατίμωσή του.

Η λέξη «αρ» φέρει μια δωρική απλότητα· αποτυπώνει τη γη όχι ως οικόπεδο ή γεωγραφικό όριο, αλλά ως τη συμπαντική ύλη από την οποία πλαστήκαμε. Επιβιώνει ολοζώντανη σε λέξεις-κλειδιά του πολιτισμού μας, από τον «Άρχοντα – Αρ έχων» —τον κυρίαρχο της γης— έως το «Άροτρο». Σήμερα, η ισοπεδωτική λαίλαπα της παγκοσμιοποίησης επιχειρεί να αποξενώσει τον άνθρωπο από αυτό το αρχέγονο έδαφος, αποσπώντας τον βίαια από τις ρίζες του, προς όφελος μιας απρόσωπης, πολυεθνικής εκμετάλλευσης της γης.

Παιδί, το περιβόλι μου που θα κληρονομήσεις,
όπως το βρεις κι όπως το δεις να μη το παρατήσεις.

Σκάψε το ακόμα πιο βαθιά και φράξε το πιο στέρεα,
και πλούτισε τη χλώρη του και πλάτυνε τη γη του,
κι ακλάδευτο όπου μπλέκεται να το βεργολογήσεις,
και να του φέρεις το νερό το αγνό της βρυσομάνας.

Κι αν αγαπάς τ’ ανθρώπινα κι όσα άρρωστα δεν είναι,
ρίξε αγιασμό και ξόρκισε τα ξωτικά, να φύγουν,
και τη ζωντάνια σπείρε του μ’ όσα γερά, δροσάτα.
Γίνε οργοτόμος, φυτευτής, (γίνε) διαφεντευτής.

Κι αν είναι κι έρθουνε χρόνια δίσεχτα,
πέσουν καιροί οργισμένοι,
κι όσα πουλιά μισέψουνε σκιασμένα, κι όσα δέντρα,
για τίποτ’ άλλο δε φελάν παρά για μετερίζια.

Μη φοβηθείς το χαλασμό. Φωτιά! Τσεκούρι! Τράβα,
ξεσπέρμεψέ το, χέρσωσε το περιβόλι, κόφτο,
και χτίσε κάστρο απάνω του και ταμπουρώσου μέσα,
για πάλεμα, για μάτωμα, για την καινούργια γέννα.

Π’ όλο την περιμένουμε κι όλο κινάει για να ‘ρθει,
κι όλο συντρίμμι χάνεται στο γύρισμα των κύκλων.
Φτάνει μια ιδέα να στο πει, μια ιδέα να στο προστάξει,
κορώνα ιδέα, ιδέα σπαθί, που θα είναι απάνου απ’ όλα.

Το συγκλονιστικό αυτό ποίημα ανήκει στον Κωστή Παλαμά (από τη συλλογή «Η Φλογέρα του Βασιλιά», 1910) και αποτελεί ένα από τα πιο ισχυρά εμβατήρια πνευματικής, εθνικής και υπαρξιακής αφύπνισης της ελληνικής γραμματείας.

Το περιβόλι δεν είναι απλώς ένα κομμάτι γης· είναι η πνευματική, γλωσσική και ιστορική κληρονομιά που αφήνουν οι παλαιότεροι στη νέα γενιά.

Ο Παλαμάς χρησιμοποιεί ρήματα δράσης για τη σχέση του ανθρώπου με τη γη του: «σκάψε», «φράξε», «πλάτυνε τη γη του», «φέρεις το νερό». Αυτή είναι η απόλυτη αντίθεση στην παγκοσμιοποίηση. Ο άνθρωπος δεν είναι ένας απρόσωπος καταναλωτής, αλλά ένας «οργοτόμος, φυτευτής, διαφεντευτής» (προστάτης) της δικής του γης. Το χρέος του είναι να βαθύνει τις ρίζες του.

«…ρίξε αγιασμό και ξόρκισε τα ξωτικά, να φύγουν…»

Στο ποίημα, τα ξωτικά είναι καθετί ξένο, άρρωστο και παρακμιακό που έρχεται να μολύνει τις καθαρές πηγές της παράδοσης. Σήμερα, αυτά τα «ξωτικά» θα μπορούσαν να είναι οι ξενόφερτοι παραλογισμοί, η πνευματική φίμωση της πολιτικής ορθότητας και η προπαγάνδα που ναρκώνει τις συνειδήσεις. Ο ποιητής ζητά έναν πνευματικό καθαρμό («αγιασμό») για να κρατηθεί ζωντανός ο πυρήνας της ανθρώπινης ψυχής.

«Μη φοβηθείς το χαλασμό. Φωτιά! Τσεκούρι! Τράβα…»

Όταν έρχονται οι «καιροί οι οργισμένοι» —όταν οι παγκόσμιες ελίτ φέρνουν την κρίση, τη δυστυχία και τον έλεγχο— ο ποιητής δίνει μια ριζοσπαστική εντολή: Μη φοβηθείς να γκρεμίσεις τη βιτρίνα.

Αν το περιβόλι κινδυνεύει να αλλοτριωθεί, ο άνθρωπος πρέπει να το «χερσώσει», να κόψει τα δέντρα και να τα κάνει «μετερίζια» (οχυρώματα) και «κάστρο». Είναι η άμυνα απέναντι στην απώλεια της ταυτότητας. Η θυσία του υλικού πλούτου προκειμένου να σωθεί η ελευθερία.

Το ποίημα κλείνει με μια συγκλονιστική προφητική νότα. Οι λαοί χάνονται στους κύκλους της ιστορίας όταν γίνονται μάζα χωρίς σκοπό. Η σωτηρία, η «καινούργια γέννα», δεν θα έρθει από οικονομικά προγράμματα, αλλά από μια Ιδέα. Μια «κορώνα ιδέα, ιδέα σπαθί», που στέκεται πάνω από τα υλικά αγαθά, πάνω από τον φόβο και πάνω από τους δυνάστες. Αυτή η ιδέα είναι η πνευματική ελευθερία, η αξιοπρέπεια και η σύνδεση με την αρχέγονη ρίζα μας.

Μέσα στον καταιγισμό των παγκόσμιων ειδήσεων, που συχνά μοιάζουν με μια κατευθυνόμενη ναρκώση της συνείδησης, ας στρέψουμε τον νου μας στη λυτρωτική αλήθεια της ποίησης. Σύγχρονος ποιητής * μας, μάς προειδοποιεί

Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΑΝΤΙΦΑΣΗΣ

Ω κόσμε της αντίφασης και του παραλογισμού,
όπου οι άδικοι μιλούν για το δίκαιο,
οι ψευδόμενοι κατά συρροή,
για την αλήθεια,
οι ισχυροί για τους αδύναμους,
οι πολεμοχαρείς για την ειρήνη
και οι ένοχοι για τους αθώους!
Μα ευτυχώς υπάρχουν και οι ακέραιοι,
οι εμπνευσμένοι,
που κρίνουν όλους κι όλα,
μόνο με τη δικαιοσύνη!

* Ποιητική συλλογή (2026) “Του Θυμικού τα Φτερουγίσματα στον Ορίζοντα του Λυρισμού“, Μιχάλη Σοϊλεμεζίδη

Μην ανησυχείτε, όμως… Ίσως οι ποιητές μας να κάνουν λάθος. Ας ξαναδούμε και απολαύσουμε, λοιπόν, απερίσπαστοι και ήσυχοι τη φετινή Eurovision.